Ο κορυφαίος Έλληνας καθηγητής Ψυχιατρικής Νίκος Τζαβάρας, επίτιμος πρόεδρος της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (ΕΨΕ), μίλησε το περασμένο Σάββατο 19 Δεκεμβρίου στην εφημερίδα "ΕΠΕΝΔΥΣΗ" για την βία και την επιθετικότητα στον άνθρωπο και την κοινωνία, τον φανατισμό, το ISIS και τις δυνατότητες των δυτικών κοινωνιών να αντιδράσουν και να προστατευθούν από την επίθεση των τζιχαντιστών.
Συνέντευξη στον Βασίλη Βενιζέλο
Κύριε καθηγητά, θα θέλατε να μας εξηγήσετε σε τι συνίστανται τα φαινόμενα της βίας και της επιθετικότητας στον άνθρωπο, αλλά και πως αυτά τα φαινόμενα εκφράζονται στην κοινωνία και την κοινότητα;
Η βία αποτελεί μία μορφή έκφραση της επιθετικότητας υπό ορισμένες προϋποθέσεις. Η επιθετικότητα ανήκει στις ενορμήσεις, στα ένστικτα του ανθρώπου, και είναι αναπόδραστα παρούσα σε όλες τις βαθμίδες της ψυχοσεξουαλικής εξέλιξης του μέσω διαφορετικών εκδηλώσεων. Υπήρξε δε εξαρχής μία από τις θεμελιακές έννοιες της ψυχανάλυσης οι οποίες εισήχθησαν από τον Φρόυντ για την ερμηνεία της ατομικής και κοινωνικής συμπεριφοράς . Τόσο την δράση όσο και τα συναισθήματα ή τις σκέψεις μπορεί να επηρεάσει σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό η ελλοχεύουσα ενόρμηση – όπως και αντιστρόφως την έκκληση της είναι δυνατό να προκαλέσει το συγκινησιακό καθεστώς του υποκειμένου. Συχνά η ματαίωση επιθυμιών ή ο παραγκωνισμός αναγκών – οι οποίες ποικίλες οφείλονται στην εξωτερική πραγματικότητα – οδηγούν σε αναδείξεις της επιθετικότητας. Πολλές δεν είναι άμεσα διαπιστώσιμες, δεν προσφέρονται στην φαινομενολογική τους διάγνωση, αλλά απωθούνται, μετατρέπονται σε ψυχοσωματικά συμπτώματα ή παίρνουν τον χαρακτήρα μιας συλλογικής, κοινωνικής αντίδρασης. Θα ήθελα να σημειωθεί πως μία πρόσθετη μορφή είναι η μετατροπή της σε αυτοκαταστροφικές πράξεις στις οποίες συμπεριλαμβάνεται η αυτοκτονία.
Οι αναπτυξιακές ιδιομορφίες του ανθρώπου, από την περίοδο του νεογνού έως την ενηλικίωση του, υπακούουν στην προοπτική της κοινωνικοποίησης του, στην αποδοχή των υφιστάμενων περιορισμών για τη διασφάλιση του πολιτισμού. Αυτή η πολύπλοκη δοκιμασία του ατόμου θα οδηγήσει στην βαθμιαία εμπέδωση της συνείδησής του – στη γλώσσα της ψυχανάλυσης του Υπερ-Εγώ – που θα καθοδηγεί τρόπον τινά το Εγώ κατά την επίτευξη στων στόχων του . Εντούτοις οι δομές της ανθρώπινης ύπαρξης που έχουν προκύψει διακρίνονται από την δυνατότητα της παλινδρόμησης, της επαναφοράς προηγούμενων αναπτυξιακών καταστάσεων όταν οι επιβαρύνσεις της υποκειμενικότητας δεν αντιμετωπίζονται με τις δυνατότητες που διαθέτει.
Η βία, η επιδίωξη της βίας και της επιθετικότητας συνδέεται με κάποιον τρόπο με τον φανατισμό και την μισαλλοδοξία; Τι εξυπηρετεί τελικά ο φανατισμός;
Ο Φρόυντ, στην περίφημη πραγματεία του με τίτλο «Η Ψυχολογία των Μαζών» του 1920 είχε εγκαίρως επισημάνει πως οι παλινδρομικές ανάγκες του ατόμου – μεταξύ άλλων κάτω από αντίξοες κοινωνικές ή πολιτικές συνθήκες – προωθούν ή επιβάλλουν τη σύντηξή του με τη μάζα, την αποδοχή της δημιουργίας μαζών. Φυσικά δεν είναι δυνατή στο πλαίσιο μιας περιορισμένου εύρους συνέντευξης να αναπαραχθεί λεπτομερειακά η έκταση ενός ανάλογου έργου. Ωστόσο θα ήθελα να σταθώ σε δύο-τρεις θέσεις που περιέχει. Πρωταρχικής υπαιτιότητας για τη συγκρότηση μιας μάζας παραμένει η τάση εκείνων που την συναποτελούν να εκχωρήσουν τα δικαιώματα ερμηνείας της πραγματικότητας και επιλογής επιλύσεως των δεδομένων προβλημάτων σε μία ηγετική φυσιογνωμία (ή σε μία ιδεολογία), στον Φύρερ, ο οποίος αρκείται να συνθηματολογεί, δηλαδή να ανάγει την πολυπλοκότητα, την συνθετότητα των κοινωνικών, οικονομικών ή και πολιτισμικών φαινομένων σε ιδεολογικές, επαναλαμβανόμενες ρητορικές απλουστεύσεις. Αυτό το γεγονός απαλλάσσει το υποκείμενο που προσχωρεί από τη χρήση της δικής του κριτικής θεώρησης ενώ παράλληλα αυξάνεται η ταύτισή του με την διεκδίκηση εκ μέρους του ηγέτη του ρόλου της μοναδικής, αναντίρρητης αυθεντίας. Τα μέλη της μάζας, τα οποία βρίσκονται σ' ένα στάδιο παλινδρόμησης -ανάλογο μ' εκείνο των μικρών παιδιών που στηρίζονται στους παντοδύναμους γονείς – κατατείνουν μέσω της απόλυτης εξιδανίκευσης στη μετατροπή τους σε πανομοιότυπα πολλοστημόρια. Σ' αυτό το πλαίσιο οι υποβόσκουσες αντιρρήσεις αφανίζονται, απωθούνται χάρη στον φανατισμό.
Η κατανόηση του φανατισμού από ψυχοδυναμικής άποψης αποτελεί μεταξύ άλλων μία αναντίρρητη επαναφορά γονεϊκών προτύπων, μία εξιδανικεύουσα προβολή τους στην αυταρχική προσωπικότητα που τα εκπροσωπεί. Έτσι επιτυγχάνεται η απλοποίηση των διαφοροποιημένων προβλημάτων ενώ η απολυτότητα των πεποιθήσεων συνυφαίνεται με την επιθετικότητα, ή και την βία, με την οποία επιζητείται η διασφάλιση της ιδεολογικής ουτοπίας των πιστών. Ας σημειώσω πως η φανατικότητα δεν στρέφεται μόνον κατά ατόμων εκτός της ακλόνητα πειθαρχημένης μάζας, αλλά και κατά εκείνων που την συναποτελούν γιατί τα τελευταία μπορούν δημιουργήσουν επικίνδυνες αμφισβητήσεις για εκείνες τις ταυτίσεις που απαλλάσσουν το Εγώ από τον παιδικό φόβο. Η τρομοκρατία εκδηλώνεται τόσο προς τα έξω όσο και προς τα έσω της μάζας. (Κάτι μη άγνωστο στον κομματικό βίο.)
Αποτελεί το ISIS την πολιτική προμετωπίδα των ως άνω φαινομένων της ακραίας βίας και του φανατισμού στην εποχή μας ή αποτελεί μία απλή αντίδραση, αν και ακραία, στην δυτική υπεροχή;
Απλή αντίδραση σε καμία περίπτωση. Το ότι πρέπει να κατανοηθεί ως ιστορικό φαινόμενο αυτό δεν σημαίνει πως οφείλει να παραλύσει τους τρόπους άμυνας οι οποίοι επιδιώκουν να αποτρέψουν την εξάπλωσή του ως μία εκδήλωση του ολοκληρωτισμού.
Ξέρετε προφανώς – και εδώ πρέπει να επαναλάβω ορισμένες σκέψεις μου – η πολλές φορές πολύπλοκη συνάρτηση πολιτισμικών και θρησκευτικών παραδόσεων με τις πολιτικές και οικονομικές συνθήκες καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την επαναφορά ανορθολογικών (irrational) τάσεων που προέρχονται από λανθάνοντα αποθέματα προκαταλήψεων. Το πώς εξυπηρετούνται πολιτικές απαιτήσεις από τη συλλογική διάθεση παλινδρόμησης διαφαίνεται κατά τη μελέτη του σύγχρονου φονταμενταλισμού, δηλαδή της αναγωγής της πολύπλοκης πραγματικότητας σε απλοϊκές, απλουστευτικές, θεμελιακές πάντως και μη επιδεχόμενες αμφισβήτησης θεολογικές ρήσεις. Η πρωταρχική ανάγκη του ατόμου να εξηγεί και να κατανοεί με τη διάνοια του ικανοποιείται με ένα σύστημα εκλογικεύσεων που προέρχονται είτε από την ερμηνευτική ακαμψία θεολογικών κειμένων είτε από την εκ νέου ανάδυση των προκαταλήψεων όπως του αντισημιτισμού.
Από όσα γνωρίζω το ISIS ομιλεί την γλώσσα του ισλαμικού φονταμενταλισμού, της διαστροφικής – ως λέγεται – παρερμηνείας του Κορανίου, της πλήρους ταπείνωσης του 'άλλως σκεπτομένου', τον αφανισμό των αντιφρονούντων, την βιολογική τους εξολόθρευση, την κατάργηση ετερόκλητων πολιτισμικών στοιχείων και την καταστροφή πολιτισμικών κατακτήσεων του διαφωτισμού και της χειραφέτησης. Συλλογιστείτε μόνον την θέση των γυναικών στις περιοχές επιρροής του! Η έλξη του θεμελιώνεται ακριβώς στο καθετί που στρέφεται κατά των πολιτισμικά προοδευτικότερων στοιχείων του Δυτικού Πολιτισμού. Μολονότι η Ιστορία της Ευρώπης στη διάρκεια του περασμένου αιώνα χαρακτηρίστηκε από πολλαπλές προσπάθειες εκβαρβαρισμού της, παραμένει εντούτοις κατά την κρίση μου παρά τις αντινομίες της το σημείο όπου συγκεντρώνεται η ισχυρότερη ελπίδα για την υπέρβαση των μεγάλων κινδύνων.
Πηγή
0 σχόλια :
Δημοσίευση σχολίου